नीतिः बिदुर नीति

 बिदुर नीतिः  भाग एक

 

पाण्डवहरुको ११ वर्ष बनबास र १ वर्ष गुप्तवास पूरा भइसकेको थियो । पाण्डवहरु विराट राजको दरबारमा गुप्त बासमा नै बस्दै थिए। पूर्व शर्तबमोजिम राज्यको आफ्नो भाग/अंश माग गर्दा दुर्योधनले स्पष्ट रुपमा इन्कार गर्यो। सबै परिवारजन कसरी लडाइँ रोक्न सकिएला भन्नेबारे सल्लाह गर्न थाले। राजा द्रुपदले युधिष्ठिरको तर्फबाट राज्य दिनुहोस् भनी आफ्ना पुरोहितलाई धृतराष्ट्रकहाँ दूत बनाई पठाए तर कौरवहरूले मानेनन्। सञ्जयले पनि प्रयास गरे तर कुनै काम लागेन । युद्ध हुने नै लक्षणहरू देखापर्न थाले। यसै बेला राजा धृतराष्ट्रले विदुरको राय जान्न खोजे । यसै प्रसङ्गमा धृतराष्ट्रले मागेको सल्लाह बमोजिम एक प्रसङ्गमा पण्डित वा ज्ञानी जनको लक्षण के हुन्छ भनी विदुरले व्यक्त गरेको विचारलाई यहाँ प्रस्तुत गरिएको छः

महाभारत उद्योग पर्वको ३३ औं अध्याय (२० औं श्लोकदेखि ४५औं श्लोकसम्म)

 

किं पण्डितोच्यते ?

आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता

यमार्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥२०॥

 

निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानी न सेवते

अनास्तिक श्रद्दधान एतत् पण्डित  लक्षणम् ॥२१॥

 

क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ‍र्‍हीः स्तम्भो मान्यमानिता

यमार्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥२२॥

 

यस्य कृत्यं न जानन्ति  मन्त्रं वा मन्त्रितं परे

कृतमेवास्य जानन्ति  स वै पण्डित उच्यते ॥२३॥

 

यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्ण भयं रतिः

समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥२४॥

 

यस्य स्सारिणी प्रज्ञा  धर्मर्थावनुवृतते

कावदर्थ घृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥२५॥

 

यथाशक्ति चिकिर्षन्ति पथाशक्ति च कुर्वते  

नकिंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डित बुद्धयः ॥२६॥

 

क्षिप्रं  विजानति चिरंशृणोति

विज्ञायचार्थ भजते न कामान्

नासम्पृष्टोव्युप युङ्क्ते  परार्थे

तत् प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥ २७॥

 

नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं न्च्छन्ति शोचितुम् ॥

आपत्सु च न मुह्यन्ति  नरा पण्डित बुद्धयः ॥२८॥

 

निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तवर्सति कर्मण ॥

अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥२९॥

 

आर्य कर्वाणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते ॥

हितं च नाभ्य सूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥ ३०॥

 

न हृस्यत् आत्मसम्माने नावमानेन तप्यते

नाङ्गो हृद इवाक्ष्योभ्यो यः स पण्डित उच्यते  ॥३१॥

 

तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ॥

उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥३२॥

 

प्रवृत्तवाक्-चित्रकथ ऊहवान् प्रतिभानवान् ॥

आशु ग्रन्थस्य वक्त च यः स पण्डित उच्यते ॥३३॥

 

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा ॥

असम्भिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां नभेत सः ॥३४॥

 

मुर्खस्य लक्षणम् ?

अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः ॥

अर्थाश्चाकर्मणः प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥३५॥

 

स्वमर्थ यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठतिः ॥

मिथ्या चरित मित्रायें यश्च मूढः स उच्यते ॥३६॥

 

अकामान् कामयति यः कामयानान् परित्यजेत् ॥

बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥३७॥

 

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।।

कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥३८॥

 

संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते ॥

चिरं करोति क्षिप्रायें स मूढो भरतर्षभ ॥ ३९॥

 

श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति ॥

सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ॥४०॥

 

अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते ॥

अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ॥४१॥

 

परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा ॥

यश्च क्रुद्धत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥४२॥

 

आत्मनो बलमज्ञाय, धर्मार्थपरिवर्णितम् ।।॥

अलभ्यमिच्छन् नैष्कर्ष्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते ॥४३॥

 

अशिष्यं शास्ति यो राजन् यश्च शून्यमुपासते ।।

कदर्य भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ॥४४॥

 

अर्थ महान्तमासाद्य विद्यामैश्वयन्मेव वा ॥

विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥४५॥

 

भावार्थ

पण्डित कसलाई मान्ने ?

२०. आफ्‌नो वास्तविक अवस्थाको ज्ञान, उद्योग, दुःख सहने शक्ति तथा धार्मिकपन - यी गुणहरू जुन मान्छेमा छन् ऊ नै पण्डित (असल मान्छे) कहिन्छ ।

२१. नराम्रो कामबाट टाढा रहँदै राम्रा कामहरू जसले गर्छ अनि जो मान्छे आस्तिक छ र ईश्वरमा श्रद्धा राख्दछ यिनै सद्‌गुणले उसलाई पण्डित कहलाउँछ ।

२२.  रिस, खुसी, घमण्ड, लाज, उद्दण्डता भएको र आफूलाई नै सर्वमान्य सम्झने इत्यादि भावनाले जो मानिस प्रभावित छैन उसैलाई पण्डित भनिन्छ ।

२३.  जुन मानिसको भविश्यमा गरिने कार्य, गर्न लायक भएको काम, अरुले दिएको सल्लाह एवम्  आफूले पहिले गर्ने भन्ने ठहर्‍याएको काम पनि पूर्ण भइसकेपछि मात्र अरु व्यक्तिले थाहा पाउँछन् त्यस्तो मानिस नै पण्डित कहलाउँछ ।

२४.  जुन व्यक्तिले गरेको कामलाई चीसो तातो डर प्रेम बासना वैभव दीनता आदिले बाधा पुर्‍याउन सक्दैनन त्यस्तो व्यक्तिलाई पण्डित भनिन्छ ।

२६.  जसले आफ्नो गच्छे  र क्षमता अनुसार काम गर्न जान्दछन् अनि सोही अनुसार काम पनि गर्छन्  अनि जसले अरु कसैको अपमान पनि गर्दैनन् तीनै मानिसहरुलाई ज्ञानी भनिन्छ ।

२७. विद्वान् पुरुषले कुनै पनि विषयलाई धेरैबेरसम्म सुनिरहन्छ। अनि छिटै नै अवगत गर्दछ अर्थात बुझ्दछ/सम्झन्छ पनि। सम्झिएपछि आफनो कर्तव्य बुद्धिद्वारा पुरुषार्थतर्फ प्रवृत्त रहन्छ, आफ्नो इच्छाले होइन सोध खोजखबर अरूले नगरेसम्म अन्य जनको बारेमा व्यर्थै पनि कुराकानी गर्दैनन्। यिनै स्वभावहरूले पण्डितको परिचय दिन्छन् ।

२८.  जसले दुर्लभ अप्राप्य वस्तुलाई पाउँछु भन्ने लालसा (इच्छा) राख्दैनन् । हराइसकेको र नोक्सान भईसकेको वस्तुबारे शोक वा पीर गर्न पनि रुचाउँदैनन्, आपत विपत पर्दा पनि हडबडाउँदैनन् । यस किसिमका मानिस नै पण्डित हुन् ।

२९. पण्डितले सबैभन्दा पहिले काम गर्ने भन्ने अठोट गर्दछ, अनि काम गर्न पनि शुरु गर्दछ । शुरु गरेको कामलाई बीचमै रोक्दैन, समयलाई पनि व्यर्थे खेर फाल्दैन, अनि आत्मनियन्त्रणसमेत गर्दछ।

३०. हे धृतराष्ट्र ! पण्डितहरू असल काम गर्नेतर्फ रुचि राख्दछन् । राम्रो र उन्नति हुनेखालका कामहरू गर्दछन् । अरूलाई भलो हुने कार्यमा टाङ्ग अडाउँदैनन् ।

३१. जसले आफूलाई आदर सम्मान हुँदाबखत हर्षविभोर भई ज्यादै मख्ख परेको दर्शाउँदैन अर्थात् आत्मसम्मानमा विशेष प्रशन्न नहुने आत्मगौरव नठान्ने र अनादर हुँदा पनि संतप्‍त हुने वा अपमानित हुँदा पनि रिस इवी नगर्ने गंगा र समुद्र समान शान्त रहिरहनेलाई पण्डित भनिन्छ ।

३२. सम्पूर्ण भौतिक पदार्थबारे यथार्थ कुरा जान्ने सबै काम गर्ने तौरतरिका थाहा पाएको अरू मानिसहरूभन्दा कार्यसिद्धिका उपायहरू बढी मात्रामा जान्ने मानिस पण्डित हो ।

३३. धारा प्रवाहसँग बोल्न सक्ने, विचित्र ढङ्गले कुराकानी छलफल गर्न सक्ने, तर्कशक्ति भएको प्रतिभा सम्पन्न अनेक ग्रन्थहरूको उदाहरण दिँदै कुरा गर्न सिपालु व्यक्ति पण्डित कहलाइन्छ ।

३४.जसको विद्याले बुद्धिको अनुसरण गर्दछ, बुद्धिले पनि विद्या र शिष्ट पुरुषहरूको मर्यादालाई उल्लङ्घन गर्दैन, उसले नै पण्डित भन्ने संज्ञा पाएको हुन्छ ।

 

 

 

 

मुर्खका लक्षणहरु

३५. मूर्खले पढ्नु, खेल्नु अर्थात् विनाअध्ययनमा नै गर्व गर्दछ, गरीब हुँदाहुँदै पनि ठूला ठूला चाहना (हवामहल) राख्तछ, मिहेनत नै नगरी धन आर्जन गर्ने इच्छा गर्दछ भनी विद्वानहरूले मूर्ख मानिसको परिभाषा गरेका छन् ।

३६.  जसले आफूले गर्नुपर्ने काम भने नगरेर अरूले गर्ने काम गर्दछ तथा (मित्र) साथीसँग मिथ्या (गलत) व्यवहार गर्दछ ऊ नै मूर्ख कहलाइएको छ।

३७. आफूलाई जसले मन पराउँदैन उसलाई मन पराउने र आफूउपर चाहना राख्नेलाई त्यागिदिने  अनि आफूभन्दा बलियोसँग वैरभाव गर्ने व्यक्तिलाई मूर्ख व्यक्ति भन्ने ठानिन्छ ।

३८. शत्रुलाई मित्र बनाउने तथा मित्रसँग वैरभाव राख्दै कष्ट पुऱ्याउने सधैंभर खराब कामको थालनी गर्ने व्यक्तिलाई मूर्खबुद्धि भएको मानिन्छ।

३९.आफूले गर्नुपर्ने काम आफैँले नगरेर नोकर चाकरलाई सुम्पन्छ । अनि अरूलाई विश्वास पनि गर्दैन छिटो सम्पन्न हुन सक्ने कामलाई नचाहिंदो ढिलाइ गर्दछ भने त्यस्तोलाई मूर्ख ठान्नुपर्दछ।

४०.जसले पितृ‌को श्राद्ध गर्दैन, अनि देवताहरूको पूजा अर्चना पनि गर्दैन। साथी र इष्टमित्र पनि पाउन सकेको छैन भने त्यस्तालाई मूर्खबुद्धि भएको मानिन्छ ।

४१.मूर्ख वा अधम मान्छे नबोलाएर नै भित्र पस्तछ । नसोद्धा नै बढी बोल्दछ । अनि विश्वास गर्न नहुनेलाई पनि विश्वास गर्न पुग्दछ ।

४२. आफू स्वयम्ले बदमासी गरेर पनि अरूले बदमासी गर्यो भन्ने आक्षेप जसले लगाउने गर्दछ, अनि आफू असमर्थ हुँदाहुँदै पनि व्यर्थैमा डाहा वा रिस गर्छ भने त्यस्तो मान्छे महामूर्ख हो ।

४३. आफू कति बलियो हुँ भन्ने विचारै नगरेर धर्मार्थ विपरीत पाउन योग्य नभएको चिज पाउन लालायित हुने व्यक्ति संसारमा मूढबुद्धि कहलाइएको छ ।

४४. उपदेश प्राप्त गर्न अयोग्य भएको व्यक्तिलाई आदेश दिन खोज्ने शून्य (हुँदै नभएको वस्तु) को उपासना (ध्यान) गर्ने कञ्जुस मानिसमा आश्रित रहने व्यक्तिलाई मूर्खबुद्धि भएको मानिन्छ ।

४५.जो मान्छे अत्यधिक मात्रामा विद्या र सम्पत्ति प्राप्त गर्दा पनि उद्दण्ड हुँदैन, त्यसलाई पण्डित भनिन्छ।

धन्यवाद् ।

(बाँकी अर्को भेटमा)

गीत: बनी एक खम्बा...

भुजङ्गप्रयात छन्दमा एक प्रयास  

ISS ISS ISS ISS

बनी एक खम्बा म राष्ट्रियताको 

म पाऊँ उचाल्न ध्वजा एकताको 

अँगालू यो राष्ट्र यही पाखुरामा

उमारेर मोती यहीँका गरामा  ॥१॥

म माटो यहाँको लिई एक हात 

उठाएर माथी  गरी उच्च माथ 

ध्वजाको सुरक्षा गरूँ कर्म साथ 

यिनै पाइलाले हिँडी साथ साथ ॥२॥

 

सबै जात धर्म, जति जे छ हाम्रो 

यिनै सम्पदाको छ सौन्दर्य राम्रो 

सयौं पुष्प साथS सजेको यो वाग

छ विश्‍वमा यौटा अभेद्य र साज  ॥३॥

 

म जागूँ  बिहानै  हिमाली धरामा

म खेलूँ धराका कुना कन्दरामा 

म  राष्ट्रियताको जपूँ एक मन्त्र

फलाऊँ फुलाऊँ  यहाँ लोकतन्त्र ॥४॥

नआऊ बिथोल्न सहिष्णु समाज 

अंगालेर बैरी,  पचाएर लाज

कही चोट देलान् रिपुका खुडाले 

म रोक्दै बढूला यिनै पाइलाले ॥५॥

 

गजलः सत्रु भन्दा खतरनाक यहाँ मित्र हुन्छ

 सत्रु भन्दा खतरनाक यहाँ मित्र हुन्छ

याद गर्नुस सबै चिज तपाई भित्र हुन्छ। 

सत्रु त तपाईंको कुरा काट्न थालिहाल्छ

हेर्नुस् त उसकै कुरामा आफ्नो चित्र हुन्छ।  

 युट्युब फेसबुक जाँच गरौं कि एकपटक

ट्रेन्डिङ भिडियो नै तपाईंको चरित्र हुन्छ। 

लाखौं दानमा गर्ने खर्च सबै ढोंग हो कि? 

दृष्टिकोण बिचारौं मानसिकता दरिद्र हुन्छ। 

आफ्नो पाप पखाल्न मन्दिर जानै पर्दैन 

सत्य मात्र बोल्नुस्, मधुशाला पबित्र हुन्छ।।

गीतः के साँच्चै तिमिले ममा चन्द्र देख्यौ?

 

के साच्चै तिमीले ममा चन्द्र देख्यौ ?

कति हो त्यो चौध कि त पन्ध्र देख्यौ??

कलिलो यो बैस  सुकुमारी बान्की

सप्तक भित्र तार कतै मन्द्र देख्यौ

 

थिएनन् यी बिम्ब चिरस्थाई तिम्रा

त्यही चाँदनीमा अनि दाग देख्यौ

भए बिक्री तिम्रा कसम केमा कुन्नी

गरी पूर्ण स्वार्थ के अभाव देख्यौ

 

थियो गर्म बैस, थियो काम तिम्रो

सकिएर काम बदनाम देख्यौ ।

म मानू कसरी बदलाव तिम्रो

मेरो प्यारो राम, छलछाम देख्यौ ।।

 

के साँच्चै तिमीले ममा चन्द्र देख्यौ?

कति हो त्यो चौध कि त पन्ध्र देख्यो??

गीतः लाली गुराँस भयो माया

लाली गुराँस भयो माया भयो सुनाखरी

ढकमक्क हृदयमा फुल्यो थरी थरी

धड्कदैछ मुटु आज भँवराको तालमा

छल्किदैछ परेलीमा  यो मायाको छालमा

वाग वेली भयो माया भयो जाई जुही

बगैचामा आइदेउ सम्हालिदेउ  कोही

लालीगुराँस भयो माया….

 

मुस्कुराउँछ ओठ भरी यो बैसालु जोवन

बैसको यो फूलबारीमा रम्छ त्यसै यो मन

कोइलीको गीतभरी तिम्रै नाम सुनिरहूँ

गुलाबी यी ओठ भरी उनकै नाम गाइरहूँ

गुलाबको थुङ्गा भयो मेरो माया मलाई

सिउरिदिने कोही आऊ चुल्ठो भरी सजाइ

लालीगुराँस भयो माया… 

 

दशैं : नेपालीहरूको कि हिन्दुहरूको ?

 

चन्द्रमासमा आधारित ‘वर्ष गणना विधि’ अनुसार हरेक वर्ष आश्विन शुक्ल प्रतिपदाको दिन घटस्थापना गरेर विधिवत जमरा राखेपछि दशैं पर्व शुरू भएको मानिन्छ । यसका विशेष दिनहरूमा आश्विन शुक्ल सप्तमीलाई फुलपाती, अष्टमीलाई महाअष्टमी, नवमीलाई महानवमी र दशमीलाई विजया दशमीको रूपमा मनाउने चलन छ । विशेष गरेर विजयादशमी र तत्‍पश्चात पुर्णिमासम्म मान्यजाहरूबाट दशैंको टीका र जमरा लगाई आशिर्वाद थाप्ने छ । केही दशक अघिसम्म यसलाई आम नेपालीको पर्वको रूपमा मनाइदै थियो भने अहिले यसलाई हिन्दूहरूको मात्र हो भनी संकुचित रूपमा ब्याख्या गर्ने क्रम बढेको छ ।

के यो हिन्द्हरु मात्रको पर्व हो त ? यसतर्फ बिचार गर्दा नेपालमा २०७८ को राष्ट्रिय जनगणनाको तथ्याङ्क अनुसार हिन्दू धर्म मान्ने जनसङ्ख्या ८१.१९ प्रतिशत छन् । बाँकी १८.८१ प्रतिशत जनसङ्ख्या बौद्ध, इस्लाम, ईसाई तथा किराँत लगायत अन्य धेरै किसिमका धर्म मान्नेहरू छन् । हिन्दूहरूको करीब आधा जनसङ्ख्या तराईमा बस्छ । तथापि तराईको हिन्दू सम्प्रदायले मनाउने दशैं र पहाडी समुदायमा मनाउने दशैंको तौर तरिकामा आकाश जमिनको फरक छ । त्यसैले पनि यो हिन्दूहरूको पर्व हो भन्नु त्यति उपयुक्त नहोला । अर्कोतिर पहाडी समुदाय, जो आफूलाई हिन्दू नभई किराँत वा यस्तै अन्य प्राकृतिक धर्म मान्ने बताउदै आएको छ, उनीहरूको दशैं मान्ने आफ्नै परम्परा र मौलिकता छ । हिन्दू वा बौद्ध धर्म मान्ने नेवार समुदायले दशैंका हरेक दिन विभिन्न शक्ति पीठहरूमा पुजा अर्चना गरेको देखिन्छ । नेवाः सम्प्रदाय धार्मिक सहिष्णुता र अन्तरसम्बन्धको फराकिलो फाँट हो। पशुपतिमा बुद्ध मुकुट पहिर्‍याउने चलन पनि नेवाः सम्प्रदायको मौलिकता हो।
यसरी हेर्दा दशैं पर्व कुनै धर्म विशेष वा जातजाति विषेशले मात्र नभई नेपालको पहाडको समुदायमा धुमधामसँग मनाइने  गरेको देखिन्छ । फरक फरक समुदायमा आफ्नै मौलिक विधिअनुसार मनाइने गरेको देखिन्छ । साँस्कृतिक अन्तरघुलनले गर्दा पहाडी समुदायबाट उद्गम भएको यो पर्व विस्तारै आम नेपाली जातिमा फैंलदो क्रममा रहेको देखिन्छ । त्यसो त भारत लगायत विश्वका विभिन्न गैरनेपाली हिन्दू समुदायहरूमा नवरात्र, दशहरा आदि नामले यो पर्व मनाउने गरिन्छ । समुदाय अनुसारका मौलिक परम्परा तथा विधिले गर्दा यी सबैलाई दशैंको रूपमा नै बुझ्ने कि नबुझ्ने भन्ने प्रश्न मात्र बिचारयोग्य छ ।

अर्को एउटा विषय आज अझ गम्भीर भएर हामी माझ खडा भएको छ। त्यो के भने कतिपय मानिसहरूको धारणामा क्रमशः थपिदै गरेको दशैं प्रतिको नकारात्मकता । कहिँ कतै त सेतो टीका लगाउने समुदायका मानिसहरूले रातो रङ्ग चै आफ्नै पुर्खाको रगत भएको ब्याख्या गर्ने गरेको देखियो,  सुनियो। दशैंको रातो टीका र जमरालाई ब्राह्मणवाद अझ भनौं पुरेतवादसँग जोडेर आफू हिन्दू धर्म वर्णित राक्षस सम्प्रदायको भएको र आफूलाई मारेर त्यसको विजयोत्सबको रूपमा बाहुनहरूले दशैं मनाएको भनी ब्याख्या गरेको समेत पाइयो । तर यी भनाइमा के कति सत्यता छ र त्यसको वास्तविकता के हो भन्ने खोजी गर्ने प्रयास भएको भने साह्रै थोरै मात्र देखियो।

रातो रङ वा अविरको आयातपूर्व सर्वत्र सेतो टीकाको प्रयोग गरिन्थ्यो भनी जानकारहरू बताउँछन् ।  टीकालाई आकर्षकता प्रदान गर्न रातो रङको प्रयोग गरिएको हो भनी बुझ्न अब गरो भएन ।

दशैंमा पढिने दुर्गा माताको प्रार्थना समेटिएको दुर्गा सप्तसतिको (चण्डी) केहि प्रसङ्गहरूको विश्लेषण गरी माथिको अनुच्छेदमा भनिएको कुरामा त्यति धेरै सत्यता नरहेको जिकीर गर्न चाहन्छु ।

मार्कण्डेय पुराण अन्तरगत देवी भागवतको सावर्णिक मन्वन्तरको देवी तथा दानवहरूको लडाँइको प्रसङ्ग तथा त्यस युद्धका रोमाञ्चक प्रसङ्गहरूको वर्णन दुर्गा सप्तसतिमा गरिएको छ । कथामा एक जना समाधी नामक ब्यापारी (वैश्य) तथा सुरथ नाम गरेका राजा  आफूसँग भएको सबै कुरा हारेर, गुमाएर कसरी मेधा ऋषिका शरणमा पुग्छन् र कसरी आफ्नो मनकामना पूरा गर्न सफल हुन्छन् भन्ने प्रसङ्गलाई मार्कण्डेय ऋषिले वर्णन गरेका छन् । अनि मेधा ऋषिले श्रीदुर्गा भवानीको प्रार्थना गरेर सम्पूर्ण देव समुदायलाई विजय गरी सत्ताच्यूत गर्न सक्ने बलशाली दानबहरूलाई देवी एक्लैले के कसरी विजय प्राप्त गर्छिन् भन्ने कथा सुनाउदै त्यस्ती शक्तिशाली देवीको आराधना गरेमा मनोकामना पूरा हुने तथा विजय प्राप्त हुने बताउछन् । कथामा देवीका विभिन्न स्वरूप जस्तै कौमारी, ब्राह्मी, सरस्वती, माहेश्वरी, महाकाली, शिवा आदिलाई सत्यको प्रतिकका रुपमा तथा दानवहरू जस्तैः धुम्रलोचन, महिषाशुर, चण्ड, मुण्ड, रक्तविज, कालेय, कालकेय, शुम्भ, निशुम्भ, लगायतका पात्रहरूलाई असत्यको प्रतिक पात्रको रूपमा व्याख्या गरिएको छ । मातृ शक्तिद्वारा दानव प्रवृत्तिमाथि भएको यही विजयलाई नै विजया दशमीको रूपमा मनाउन थालिएको भनिएको छ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि नौ दिनसम्म उनै दुर्गाको नौ वटा विभिन्न रूपको पूजा आराधना गरेर नवरात्री मनाउने गरिन्छ । यस ग्रन्थमा श्री दुर्गा भवानी तथा मातृशक्तिको पवित्रता तथा शक्तिको चर्चा, प्रशंशा र आराधना गरिएको छ । यसको उत्कृष्ट एक श्लोक भन्नु पर्दा निम्न श्लोकलाई छनौट गर्नु उपयुक्त हुन्छः

कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता नभवति ।

अर्थात पुत्र खराब हुन सक्ला तर आमा कुनै पनि हालतमा खराब हुदिनन् । सप्तसतिमा दुर्गा भवानीको शरणमा पर्ने  जति सबैको उद्दार गर्ने क्षमता भएकी देवीको रूपमा उनको प्रार्थना गरिएको छ ।

शरणागत दीनार्त परित्राण परायणे

सर्वस्यार्ती हरे देवी नारायणी नमोस्तुते ।

माता दुर्गाको उपाशना पश्चात् विजया दशमीको दिन आशिर्वाद दिंदा धार्मिक साहित्यमा भएका विभिन्न पात्रहरूको झैं उत्कृष्टता प्राप्त गर्न सफल हुनु भन्ने आशिर्वाद दिने चलन छ। उदाहरणको निमित्त द्रोणाचार्यका छोरा अश्वत्थामाको जस्तो आयु होओस्, दशरथ राजाको जस्तो श्री होओस, नहुष राजाको जस्तो शत्रुको नाश होओस, पवन वा हावाको जस्तो वेग वा गति होओस आदि। यो बाहेक कुनै उपमा नदिइकन वा पात्रसँग तुलना नगरी कुशल रहनु, चिरायु हुनु, गाई तथा धनधान्यको वृद्धि होओस, शत्रुहरू नाश होउन् जस्ता आशिर्वादहरू पनि दिने गरिन्छ । पहाडी सम्प्रदायमा माइती पक्षका तल्लो पिंढीले समेत चेली तर्फका माथिल्लो पिंढीलाई टीका जमारा लगाई आशिर्वाद दिने प्रचलन देखिन्छ।

यो मौलिक अनि अलौकिक परम्परा हो। ग्रन्थ पनि अलौकिक भएकोले गर्दा यहाँका सबै पात्रहरू काल्पनिक हुने नै भए । ग्रन्थ पढ्दा पात्रहरूलाई साङ्केतिक रूपमा मात्र बुझ्न उपयुक्त हुन्छ। होइन, यो भएकै घटना हो र देउता पक्षका फलाना अनि दानव पक्षका ढिस्काना भनी कुनै पण्डितले ब्याख्या गर्छ भने उसले आफ्नै ग्रन्थको अपव्याख्या गरी आफ्नै पण्डित्याईंको खिल्ली उडाएको ठहर्छ । यस्तो प्रवृत्तिले गर्दा हाम्रो संस्कृतिले विक्रितिको रूप लिन्छ र समुदायहरूबिचमा स्पष्ट विभाजनको रेखा कोरिन्छ । स्वभाविक छः साँस्कृतिक रूपमा हामी कमजोर भयौं भने अर्को कुनै बलियो वा बहुसङ्ख्यकको सँस्कृतिले हाम्रो मौलिकतालाई खाइदिन्छ । अनि कुनै समुदाय विशेषले हामी देवता पक्षका हौं भन्नु भनेको विशुद्ध पुरोहितवाद र पाखण्डताको अहंकार मात्र हो भने कुनै समुदायले हामी दानब पक्षका हौं, हाम्रा पुर्खालाई मारेर त्यही रगतमा कसैले होली खेलेको सम्झनु झन् हीन ग्रन्थीद्वारा आफ्नै समुदायको आँफैले अपमान गर्नु मात्र हो ।

वास्तवमा भन्ने हो भने हामी मानव जातिमा कोही पनि दानव जातिको छैन । हामी सबै देवताकै अंश हौं। मान्छे भित्र दानव प्रवृत्तिको प्रवेश भयो भने चाहिं जो कोही दैत्य वा दानव बन्न सक्छ। उदाहरणको लागि तपाईं चोरी डकैती गर्दै हिड्नु हुन्छ, अरुलाई दुःख दिनु हुन्छ, महिला हिंसा, व्याभिचार गर्नु हुन्छ भने तपाईंमा दानव प्रवृत्ति छ । यसलाई तपाईंले आफूमै सुधार गरेर देवत्व भर्नु नै दानव माथिको विजय हो । यो कुरा हिन्दू मात्र नभएर बौद्ध, ईसाई, इस्लाम लगायत धर्म ग्रन्थका विभिन्न प्रसङ्गमा साङ्केतिक रूपमा धेरै ठाँउमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ।

अर्को प्रसङ्गमा त्रेता युगमा विष्णु भगवनाका आठौं अवतार रामले रावण माथिको विजयलाई लिएर हिन्दूहरूले विजया दशमी वा दशैं मनाउन थालिएको भन्ने कुरा पनि कतै कतै सुनिन्छ । अनि यो दशैं चैं चैत्र शुक्ल नवमी तथा दशमीमा मनाउने गरिएको भनिएको छ । आज पर्यन्त चैते दशैंको रूपमा यो पर्व मनाइदै आइएको छ । विशेष गरी राम नवमीको विशेष महत्व छ । कसैले त भन्छन् यही दशैंलाई उपयुक्त मौसम र आम मानिसको फुर्सत् समेत विचार गरी आश्विन शुक्ल पक्षमा सारिएको हो । तर यसलाई पुष्टि गर्ने धार्मिक साहित्यहरू भेटिदैनन् । यही किंबदन्तिलाई लिएर पनि समुदायहरूमा कित्ताकाट गर्ने प्रवृत्ति नदेखिएको होइन । तर हामी मध्ये न कसैलाई राम वा रावणको पक्षको हुन जरुरी छैन ।

त्यसो त रामायणका लेखक पिच्छेका अलग अलग विश्लेषण र घटनावलीहरू हेर्दा यो विशुद्ध साहित्यिक रचना हो भन्ने स्पष्ट छ । अर्को कुरा रावण दानव हो भन्ने विषय पनि विवादित छ । दैत्य कूल भनेको दिती तर्फका सन्तान दर सन्तानलाई भनिएको हो । राक्षस वा दानवलाई होइन। ऊ शिव भगवानको अनन्य भक्त थियो । धनको देवता कुवेरको दाजुभाइ थियो, लङ्काको जनप्रिय राजा थियो। समृद्ध लङ्का निर्माणमा उसको अहम् भुमिका थियो। यता राम अयोध्याका राजा थिए। उनी सत्ताको पारिवारिक दाउपेचबाट देश निकाला भएका थिए । उनका भाइ लक्ष्मणले रावणको बहिनी सुर्पणखा प्रति गरेको बेइजतीको बदला स्वरूप रावणले रामकी पत्नी सीतालाई अपहरण गरेको थियो । अपहरण गरे पनि सीताको इच्छा विपरित रावणले जवरजस्ती उनीमाथि व्याभिचार गरेको थिएन । यसर्थ पनि रावण राक्षस वा दानव हो भन्ने ठाँउ छैन । फेरि राम आफू पुरुषोत्तम भएको बहानामा सीताको बिनाकारण अग्नि परीक्षा लिदै थिए भने अग्नी परीक्षा उत्तीर्ण भइकेकी सीतालाई एउटा मामुली चराको कुरा सुनेर त्याग्दै थिए। त्यसैले आधुनिक समाजमा राम आँफै विवादित छन् । उनले मर्यादा पुरूषोचित व्यवहार गरे वा नगरेको भनी ।

यी त भए राम रावणका कुरा। तथापि मैले आश्विन शुक्ल मासमा मानिने दशैंको सम्बन्धमा राम रावणसम्बन्धी साहित्य पढेको छैन। मेरो बिचारमा दशैंको पृष्ठभूमि दुर्गा माता तथा दावनहरूकै प्रसङ्ग अर्थात देवी भागवतको सावर्णिक मन्वन्तरको कथा नै हो।

आजको युग विश्वव्यापीकरणको युग हो । सूचनाको युग हो । विश्वव्यपीकरणले साँस्कृतिक हस्तान्तरण र विनिमयको माग गर्दछ । हिजो कसले के गर्यो कुन समुदायको मौलिक साहित्यको प्रभावबाट कुन पर्व मनाउन थालियो भन्दा पनि आजको सामुदायिक र साँस्कृतिक प्रवृत्ति कता तिर जाँदैछ त्यो महत्वपूर्ण हुन्छ । मानिसहरू कस्ता सँस्कृतिमा रमाउँदैछन् भन्ने विचार गर्नु पर्छ । विश्वव्यापी रूपमा फैलिएका ठूला समुदायका सँस्कृतिले हाम्रो जस्तो सानो समुदायको सँस्कृति हराउला कि भन्ने चिन्ता एकातिर छ भने हाम्रो जस्तो सानो भूगोल र समुदायमा रहेको संस्कृतिलाई विश्ववयापी बनाउने अवसर हामीलाई त्यही विश्ववयापीकरण र प्रविधिले दिएको छ । फलस्वरूप हिन्दुहरू हालोविन र क्रिसमसमा समेत रमाउन लाग्दा युरोपियन इसाइहरू कृष्ण भजन र हिन्दु मौलिक संस्कृतिमा रमाउन थालेका छन्। यहाँ आउने विदेशी पर्यटकहरूले यहाँको विवाह परम्परा अनुरूप विवाह गरेको समेत यदाकदा देखिएको छ । यस्ता घटनाहरूलाई नकारात्मक रूपमा किमार्थ हेर्न हुदैन । यसले त विश्वलाई एक बनाउँछ । विश्ववन्धुत्वको भावना अभिवृद्धि गर्दछ । नेपालभित्र बसोबास गर्ने हामीले नै एक अर्काको चाड पर्वलाई अपनत्व ग्रहण गरी रमाए मात्र हाम्रो सँस्कृति बलियो हुनेछ । जब एउटा बाहुन वा क्षत्री लिम्बूको पालम तथा राई किराँतको साकेलामा रमाउँछ र जनजातीहरूले दशैं तिहार तिज जस्ता चाडमा रमाउँछन् तबमात्र हाम्रो विशाल हृदयमा नेपाली संस्कृति मौलाउँछ । नेपालभित्र मनाउँने सबै जातजातिका सँस्कृतिहरू, चाडपर्वहरू आम नेपालीका नीधि हुन । हामीले अरूको संस्कृतिको सम्मान गर्दै आफ्नो मौलिक संस्कृतिलाई सामयिकीकरण र विक्रितिहरूको निरन्तर सुधार गरी सही व्याख्या तथा अभ्यास गरेमा हामी साँस्कृतिक उत्थानशीलता तर्फ उन्मुख हुनेछौं।त्यसैले दशैंको सम्बन्धका माथि भनिएका (र नभनिएका समेत) कुनै पनि खाले विभाजित मतहरूको आजैदेखि अन्त्यको आह्वान गर्दै हिन्दुहरूको मात्र पर्वको रूपमा अर्थ्याउन लागिएको यो पर्वलाई सारा नेपालीको पर्वको रूपमा बुझी आफ्नो मौलिक परम्परा र पारिवारिक सम्प्रदायिक प्रचलन अनुसार उल्लास पुर्वक मनाउन लेखक अग्रह गर्दछ । यसले नेपाली राष्ट्रिय एकता अखण्डता तथा सार्वभौमिकता समेत बलियो हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।